7 mei 2009
En toen was het stil.
Nadat alle koffers gepakt waren en iedereen vertrokken was werd het stil in het grote huis.
Het huis waar zoveel mensen feest vierden, op elkaar inbeukten, aan elkaar dromen vertelden maar uiteindelijk vertrokken omdat hun dromen niet bereikbaar bleken. Uiteindelijk zijn ze allen vertrokken.
Alleen de oude knecht bleef achter. Hem waren ze vergeten.
Zo althans liet Gerard Jan Reijnders zijn versie van Tjechov's De Drie zusters eindigen. Ergens in de jaren tachtig.
De scène zelf staat in mijn geheugen gegrift.
Een eenzaat die achter blijft. Niemand die zich om hem bekommerd.
Het is jaren geleden maar nog steeds staat die scène me scherp voor ogen.
De afgelopen dagen waren er twee redenen waarom ik plots aan die voorstelling terug moest denken.
Het overlijden van Ton Lutz en de gebeurtenissen op Koninginnedag.
Ton Lutz, de vader van het moderne Nederlandse toneel.
Hij leerde ons dat toneelspelen “denken” is en alles van doen heeft met waarachtigheid.
Onvergetelijk zijn ze voor mij, de toneellessen die ik bij hem mocht volgen. Hij wist de complexe ziel van de mens bloot te leggen in het theater.
Zijn werk heeft sporen achter gelaten in de opvoeringstraditie van het Nederlandse toneel .
Hoe de oude knecht in de voorstelling van Reijnders werd neergezet, weliswaar zeer fysiek gespeeld (de betreffende acteur was, zo meen ik me te herinneren, van oorsprong een mimespeler), toch klonk daar Ton Lutz zijn erfenis in door.
En dan koninginnedag 2009.
Een eenzaat die door het lint gaat, richt een drama aan.
En nu de link naar het toneel.
Niet dat toneel ook maar iets aan de wereld kan veranderen (God bewaar me), maar het kan ons toeschouwers, wel onze demonen ontlokken, zoals Ivo van Hove ooit zei.
In het theater kan je gelegitimeerd naar moorden en gruwel kijken. De oude Grieken wisten reeds dat zoiets zuiverend kan werken.
Toneel is een kunstvorm die daarom betekenisvol kan zijn. Ze kan ons onze demonen ontlokken.
En Ton Lutz bood ons de handvatten waarmee we dat konden doen.
Aan ons, de toneelspelers van deze tijd, om die handvatten naar de eisen van vandaag te vertalen.
Na Dendermonde, na Winnenden bij Stuttgart, na Apeldoorn kunnen we niet meer om het gegeven heen dat doorgeslagen eenzaten door het lint kunnen gaan. Antwoorden vinden ter beteugeling van dit soort geweld is veel complexer dan even een crisiscentrum bellen. Stel dat we er ooit iets aan zouden kunnen doen, dan zullen we op zijn minst de duistere kant van die eenzaten moeten leren kennen en onder ogen durven zien. Tegelijkertijd moeten we beseffen dat het leven nu eenmaal vol risico's zit en dat niet alle tragedies te voorkomen zijn. Dat besef lijkt betekenisvoller dan dat we ons verliezen in het opstellen van extreme veiligheidsmaatregelen.
Nogmaals, geen enkele theatervoorstelling zal welke gruweldaad dan ook kunnen voorkomen maar het kan geen kwaad om ons ook op de duistere kanten van de mens te oriënteren.
Mede daarom organiseren we het Maastricht Toneelstad Festival.
Om in ieder geval de onverschilligheid voor te zijn.
Guido Wevers